Retiring does not mean becoming obsolete : निवृत्त होणे म्हणजे कालबाह्य होणे नव्हे

जीवनाच्या प्रवासात एक टप्पा असा येतो, जेव्हा मनुष्य नोकरीतून किंवा अधिकृत जबाबदाऱ्यांमधून सेवानिवृत्त होतो. अनेकांच्या मनात या क्षणानंतर आयुष्य थांबते, उपयोग संपतो किंवा समाजात महत्त्व कमी होते अशी भीती निर्माण होते. परंतु खरे पाहता निवृत्ती म्हणजे शेवट नव्हे, तर आयुष्याच्या दुसऱ्या आणि अधिक अर्थपूर्ण पर्वाची सुरुवात असते.

याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे महान भारतीय सांख्यिकी तज्ज्ञ Calyampudi Radhakrishna Rao (सी. राधाकृष्ण राव). त्यांनी आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात जे कार्य केले, ते अनेक तरुणांसाठीही प्रेरणादायी आहे. राव साठाव्या वर्षी सेवानिवृत्त झाले आणि आपल्या मुलगी व नातवंडांसोबत अमेरिकेत स्थायिक झाले. साधारणपणे या वयात अनेकजण विश्रांती घेण्याचा विचार करतात. परंतु राव यांनी निवृत्तीला विश्रांती न मानता नवीन संधी मानली.

६२ व्या वर्षी त्यांनी अमेरिकेतील University of Pittsburgh येथे सांख्यिकी विषयाचे प्राध्यापक म्हणून कार्य सुरू केले. त्यांच्या अभ्यास, संशोधन आणि ज्ञानामुळे त्यांना जागतिक स्तरावर मान्यता मिळत गेली. पुढे ७० व्या वर्षी University of Pennsylvania येथे विभागप्रमुख म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. एवढ्या वयातही त्यांची बौद्धिक ऊर्जा आणि संशोधनाची तळमळ कमी झाली नव्हती.

त्यांच्या कार्याचा सन्मान म्हणून भारत सरकारने त्यांना Padma Bhushan (१९६८) आणि पुढे Padma Vibhushan (२००१) हे देशातील उच्च नागरी सन्मान प्रदान केले. ८२ व्या वर्षी अमेरिकेने त्यांना National Medal of Science हा प्रतिष्ठेचा पुरस्कार देऊन गौरवले. त्यांच्या आयुष्याच्या शतका पलीकडेही त्यांचे संशोधन आणि कार्य सुरूच राहिले. १०० वर्षांहून अधिक वयातही ते संशोधन आणि लेखन करत राहिले, ही बाब अत्यंत प्रेरणादायी आहे.

राव यांचे एक निरीक्षण विचार करायला लावणारे आहे. ते म्हणतात — “भारतात निवृत्तीनंतर लोकांचा विचार कमी होतो. अनेकदा विद्वत्तेपेक्षा सत्तेला अधिक सन्मान दिला जातो.”

या वाक्यात समाजाचे एक वास्तव दडलेले आहे. अनेकदा व्यक्ती पदावर असताना त्याला मान मिळतो, पण पद संपले की समाज त्याला विसरतो. परंतु खरे महत्त्व पदाला नसते, तर ज्ञान, अनुभव आणि व्यक्तिमत्त्वाला असते.

निवृत्तीनंतर व्यक्तीकडे आयुष्यभराचा अनुभव, शहाणपण आणि समाजासाठी काहीतरी करण्याची प्रचंड क्षमता असते. शिक्षक, अधिकारी, शास्त्रज्ञ, लेखक किंवा सामाजिक कार्यकर्ते — अशा अनेक क्षेत्रांतील लोक निवृत्तीनंतरही समाजासाठी मोठे योगदान देऊ शकतात. अनेक महान व्यक्तींनी आपल्या आयुष्याच्या उत्तरार्धातच मोठी कामगिरी केली आहे.

उदाहरणार्थ, महात्मा गांधींनी स्वातंत्र्यलढ्याचे नेतृत्व आयुष्याच्या पुढील टप्प्यात केले. अनेक लेखकांनी आपली सर्वोत्तम पुस्तके वृद्धावस्थेत लिहिली. कारण त्या वयात अनुभवाची परिपक्वता असते.

निवृत्तीचा काळ हा स्वतःसाठी, समाजासाठी आणि ज्ञानासाठी वापरण्याचा सुवर्णकाळ असतो. या काळात माणूस आपल्या आवडी जोपासू शकतो, समाजकार्यात सहभागी होऊ शकतो, तरुणांना मार्गदर्शन करू शकतो आणि स्वतःच्या अनुभवाचा ठेवा पुढील पिढीकडे सोपवू शकतो.

खरे तर जीवनाची ऊर्जा वयावर अवलंबून नसते; ती मनाच्या उत्साहावर अवलंबून असते. जोपर्यंत मन जिवंत आहे, जिज्ञासा जिवंत आहे आणि काहीतरी करण्याची प्रेरणा आहे, तोपर्यंत माणूस कधीही कालबाह्य होत नाही.

म्हणूनच आपण लक्षात ठेवले पाहिजे
निवृत्त होणे म्हणजे अकर्मण्य होणे नाही.
निवृत्ती म्हणजे आयुष्याच्या नव्या अध्यायाची सुरुवात आहे. कारण खरे जीवन हे “शेवटच्या श्वासापर्यंत उत्साहाने, जिद्दीने आणि अर्थपूर्णपणे जगण्याचे नाव आहे.”

लेखक…. गोविंद मुंडकर, स्वातंत्र्यसैनिक नगर, नांदेड, संपर्क मोबाईल ८३२९०९५३०३