बळीराजाचा सोबती मुक्या श्रमाचा धनी,
अथक कामातून तो पूर्ण विश्रांती घेई.
सजवूनी थाटला त्याचा गौरव मनी,
पोळा हा सण, कृतज्ञतेची साक्ष देई.
भारतीय कृषी संस्कृतीमध्ये शेतकरी आणि बैल यांच्यातील नाते केवळ कामापुरते मर्यादित नसून, त्यात एक अनोखा भावनिक बंध आहे. शेतातील मातीला सोन्याचे रूप देणाऱ्या या मुक्या सोबत्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा सोहळा म्हणजे ‘पोळा’. हा सण केवळ बैलांची पूजा करण्याचा दिवस नसून, वर्षभर खांद्याला खांदा लावून साथ देणाऱ्या त्यांच्या साथीदाराला मान देण्याचा, त्याच्या श्रमाचा सन्मान करण्याचा क्षण आहे. ग्रामीण जीवनातील हा उत्सव आपल्याला मातीशी आणि निसर्गाशी असलेल्या आपल्या अतूट नात्याची पुन्हा एकदा आठवण करून देतो. मराठी माणसांच्या जीवनात पोळा सणाला महत्त्व असून मराठवाडा आणि विदर्भात हा सण मोठ्या प्रमाणात साजरा केला जातो.
भारतीय कृषी संस्कृतीचा आत्मा म्हणजे शेतकरी आणि त्याचा जीवश्च-कंठश्च मित्र, बैल. हे नाते केवळ कामापुरते मर्यादित नसून, ते श्रमाचे, विश्वासाचे आणि निस्वार्थ प्रेमाचे प्रतीक आहे. याच अढळ नात्याचा उत्सव म्हणजे पोळा. श्रावण किंवा भाद्रपद महिन्याच्या अखेरीस, पावसाच्या सरींनी धरती तृप्त झाल्यावर, हा सोहळा महाराष्ट्रासह देशाच्या अनेक भागांमध्ये मोठ्या उत्साहात साजरा होतो. हा सण म्हणजे बळीराजाने आपल्या वर्षभराच्या सहकाऱ्याप्रती व्यक्त केलेली कृतज्ञता आहे.
शेतीप्रधान जीवनात आज यांत्रिकीकरणाच्या काळात ही बैलांशिवाय शेतीची कल्पना करणेच शक्य नाही. नांगरणीच्या पहिल्या टप्प्यापासून ते पेरणी आणि काढणीपर्यंत, शेतातील प्रत्येक काम बैलांच्या खांद्यावरच अवलंबून असते. त्यांच्या अथक श्रमामुळेच शेतकरी त्याच्या शेतात सोन्यासारखे पीक पिकवू शकतो. म्हणूनच, पोळ्याच्या दिवशी त्यांच्या श्रमाचा सन्मान केला जातो. या दिवशी त्यांना शेतीच्या कामातून पूर्ण विश्रांती मिळते. हा दिवस त्यांच्यासाठी राजासारखा असतो, जिथे फक्त मान आणि प्रेम असते.
पोळ्याच्या उत्सवाची तयारी आदल्या दिवसापासूनच सुरू होते. बैलांना स्वच्छ पाण्याने अंघोळ घातली जाते आणि त्यांचे खांदे हळद-तुपाने शेकले जातात, जेणेकरून वर्षभराच्या कामाचा थकवा दूर होईल. त्यानंतर त्यांना सजवण्यासाठी शेतकरी मनसोक्त मेहनत घेतो. त्यांच्या शिंगांना रंग लावला जातो, त्यावर चमकीदार बेगड चढवली जाते. गळ्यात कवड्या आणि घुंगरांच्या माळा, पाठीवर सुंदर नक्षीची झूल आणि पायात नवीन तोडे घातले जातात. हा सारा थाटमाट पाहताना बैलही आनंदी झाल्याचे जाणवते.
सजवलेल्या बैलांना घरासमोर आणून त्यांची मनोभावे पूजा केली जाते, आरती केली जाते आणि त्यांना पुरणपोळी, लाडू, भाकरी यांसारख्या गोड पदार्थांचा नैवेद्य दिला जातो. ज्यांच्याकडे बैल नाहीत, ते मातीच्या लहान बैलांची पूजा करून या सोहळ्यात सहभागी होतात. पोळा हा सण केवळ बैलांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा नाही, तर तो ग्रामीण समाजाला एकत्र आणणारा आणि त्यांच्यातील एकोपा वाढवणाराही आहे.
पोळा हा सण केवळ एक धार्मिक विधी नाही, तर तो शेतकरी आणि त्याच्या मुक्या सोबत्याच्या निस्वार्थ नात्याचा एक मोठा सोहळा आहे. तो आपल्याला आठवण करून देतो की माणूस आणि निसर्ग यांच्यात एक खोलवरचा भावनिक बंध आहे. हा सण आपल्याला शिकवतो की प्रत्येक श्रमाचा सन्मान केला पाहिजे आणि आपल्यासोबत असलेल्या प्रत्येक घटकाप्रती कृतज्ञता बाळगली पाहिजे. आपण पोळा हा सण साजरा करत असताना बैलच नाही तर सर्व प्राणीमात्राशी कृतज्ञता बाळगू या पोळा सणाच्या निमित्ताने सर्व शेतकरी बांधवांना मनःपूर्वक शुभेच्छा.
- राहुल हरिभाऊ इंगळे पाटील, मो. ९८९०५७७१२८
