पुरातत्व विभागाने महाराष्ट्रातील ११ व्या शतकातील शिवमंदिराचा शोध लावला – NNL

छत्रपती संभाजीनगर/नांदेड| महाराष्ट्रातील नांदेड जिल्ह्यातील होट्टल गावात संवर्धनाच्या कामात पुरातत्व विभागाला शिवमंदिराची मूळ रचना सापडली आहे. एका अधिकाऱ्याने सांगितले की, चालुक्य काळातील मंदिरांसाठी प्रसिद्ध असलेल्या होट्टल येथे संवर्धनाच्या कामात पुरातत्व विभागाला तीन शिलालेख सापडले आहेत. शिलालेखांमध्ये 1070 च्या सुमारास या मंदिरांच्या बांधकामासाठी योगदान देणाऱ्या दानशूरांचा उल्लेख आहे.

देगलूरपासून आठ किमी अंतरावर असलेल्या होट्टल हे ११ व्या शतकात चालुक्य राजाची उपराजधानी होती. ही माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी दरवर्षी येथे ‘हॉटेल महोत्सव’ आयोजित केला जातो. या मंदिरांच्या संवर्धनासाठी राज्य पुरातत्व विभागाने सुमारे २१ कोटी रुपयांचा निधी दिला आहे. सध्या सोमेश्वर मंदिर (नंदी मंदिर) आणि पाण्याच्या तलावाच्या जीर्णोद्धाराचे काम पुरातत्व विभागांतर्गत सुरू आहे.

1070 च्या सुमारास या मंदिरांच्या बांधकामासाठी योगदान देणाऱ्या देणगीदारांचा यात उल्लेख आहे. हे क्षेत्र एकेकाळी कल्याणी चालुक्यांची राजधानी होती. हे मंदिर संकुलांसाठी प्रसिद्ध आहे. येथे असलेल्या काही ऐतिहासिक मंदिरांच्या संवर्धनाच्या कामात पुरातत्व विभागाच्या अधिकाऱ्यांच्या पथकाने एका मंदिराजवळील ढिगारा साफ करताना शिवमंदिराची मूळ रचना शोधून काढली आहे.

नांदेड जिल्ह्यातील होट्टल नगरी येथे असलेली मंदिरे आणि पाण्याचे तळे हे स्थापत्य आणि शिल्पकलेची उत्कृष्ट उदाहरणे आहेत. त्यापैकी सिद्धेश्वर मंदिर आणि पार्वती मंदिराचा पुरातत्व विभागाने जीर्णोद्धार केला आहे. या मंदिरांचे उर्वरित काम करण्यासही मान्यता देण्यात आली आहे. मातीच्या ढिगाऱ्याखाली गाडले गेलेले सोमेश्वर मंदिर (नंदी मंदिर) आणि गावाच्या पूर्वेला असलेल्या पाण्याच्या टाकीच्या जीर्णोद्धार आणि विकासासाठी पुरातत्व विभागाने सुमारे २१ कोटी रुपयांचा निधी मंजूर केला आहे. गावाच्या दक्षिणेला असलेले परमेश्वर मंदिर व पाण्याची टाकी याबाबतची माहिती पुरातत्व विभाग नांदेडचे सहायक संचालक अमोल गोटे यांनी दिली.

नांदेड जिल्ह्यातील देगलूर तालुक्यातील होट्टल येथे चालुक्यकालीन मंदिर शोधण्याची प्रक्रिया सुरू आहे. पुरातन वास्तू विभागाकडून या मंदिरांचा जीर्णोद्धार करण्यात येत आहे. देवी-देवतांच्या मूर्तींसह मंदिर परिसरही ताब्यात घेतला जाणार आहे. राज्य पुरातत्व विभागाने जतन केलेली ही चार मंदिरे अतिशय प्राचीन आणि शिल्पकलेचा उत्कृष्ट नमुना आहेत. 2016 पासून सतत होट्टल येथे मंदिरांच्या दुरुस्तीची मागणी रहिवाशांकडून करण्यात आली होती, त्यानंतर यावर्षी मंदिरांचा जीर्णोद्धार करण्यात येत असल्याने नागरिकांमध्ये आनंदाचे वातावरण आहे. सहाय्यक दिग्दर्शक पुरातत्व विभाग, औरंगाबाद, छत्रपती संभाजीनगर आणि सहाय्यक संचालक पुरातत्व विभाग नांदेडच्या देखरेखीत जीर्णोद्धाराचे काम सुरु आहे.

देवी-देवतांच्या प्राचीन मूर्ती सापडल्या
सोमेश्वर मंदिराच्या (नंदी मंदिर) उत्खननादरम्यान या मंदिराच्या परिसरात देवी-देवतांची प्राचीन शिल्पे सापडली. लोक म्हणतात की जमिनीच्या आत आणखी मंदिरे असण्याची शक्यता आहे. ५ जून रोजी मंदिर परिसरात खोदकाम करताना या मूर्ती सापडल्या होत्या. शिवलिंगही सापडले आहे. जुन्या जाणकारातून सांगितले जाते कि, सोमेश्वर मंदिर परिसरात खोदकाम केले तर येथे दोन मंदिरांमध्ये गुहा असण्याची शक्यता आहे. हि गुहा सामोरेश्वर मंदिर ते सिद्धेश्वर मंदिरापर्यंत जाते. तसेच या भागातील नागरिक अनेक गोष्टी संगतात मात्र यावर विश्वास कारेन अवघड आहे. एकूणच मंदिर परिसरात खोदकाम केल्यानंतर जर येथे मुर्त्या किंवा त्याचे अवशेष मिळाले तर या जमिनीचे शासन शासन ताब्यात घेऊ शकते. सध्यातरी येथे
संचालक पुरातत्व विभाग, नांदेड यांच्या देखरेखीखाली व्यापक दुरुस्तीचे काम केले जात आहे. या मंदिरांच्या जीर्णोद्धार आणि विकासानंतर पर्यटनाला चालना मिळणार आहे.