विद्यार्थ्यांच्या नावावर मान्यवरांचा गाजावाजा; ‘ज्ञानतीर्थ-२०२६’च्या आयोजनातून खर्चाच्या प्राधान्यक्रमावर प्रश्नचिन्ह – एकीकडे दुष्काळाच्या झळांनी ग्रामीण जनजीवन होरपळत असताना, दुसरीकडे सांस्कृतिक महोत्सवांच्या आयोजनातून नेमके काय साध्य केले जात आहे, हा प्रश्न विचारण्याची वेळ आली आहे. शेतकरी आर्थिक संकटाशी झुंजत आहेत, सामान्य कुटुंबे दैनंदिन गरजांची जुळवाजुळव करीत आहेत आणि शिक्षणाचा खर्च पेलताना पालकांची दमछाक होत आहे. अशा परिस्थितीत नांदेडमध्ये आयोजित ‘ज्ञानतीर्थ -२०२६’ या आंतरमहाविद्यालयीन युवक महोत्सवाच्या उद्घाटन सोहळ्याने खर्चाच्या प्राधान्यक्रमाविषयी गंभीर विचार करण्यास भाग पाडले आहे.
स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठाच्या वतीने आणि नांदेड एज्युकेशन सोसायटीच्या सायन्स कॉलेजच्या आयोजनातून १६ ते १९ ऑक्टोबरदरम्यान हा महोत्सव होत आहे. युवकांच्या सुप्त कलागुणांना वाव देणे, त्यांच्या सर्जनशीलतेला प्रोत्साहन देणे आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्तीसाठी व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे, हा या उपक्रमाचा घोषित उद्देश आहे. उद्देश निश्चितच स्वागतार्ह आहे; मात्र, उद्देश उदात्त असला म्हणून आयोजनातील प्रत्येक बाबीला आपोआप समर्थन मिळू शकत नाही. प्रश्न आहे तो प्रत्यक्ष साध्य, आर्थिक औचित्य आणि सामाजिक परिस्थितीचे भान यांचा!
युवकांचा महोत्सव; पण केंद्रस्थानी कोण? युवक महोत्सव म्हटले की डोळ्यांसमोर उभे राहते ते उत्साहाने भारलेले विद्यार्थी, कलागुण सादर करण्यासाठी उत्सुक असलेले युवक-युवती, स्पर्धांमधील चुरस आणि नव्या प्रतिभेचा आविष्कार. व्यासपीठ विद्यार्थ्यांचे असावे, वातावरण त्यांच्या कलाविष्काराने भारलेले असावे आणि कार्यक्रमाच्या प्रत्येक घटकातून त्यांच्या क्षमतांना चालना मिळावी, अशी अपेक्षा असते.
मात्र, ‘ज्ञानतीर्थ-२०२६’च्या उद्घाटन सोहळ्यात उपस्थित युवक-युवतींच्या तुलनेत व्यासपीठावरील मान्यवरांची गर्दी अधिक ठळकपणे जाणवत असल्याचे चित्र समोर आले. विद्यार्थ्यांसाठी आयोजित कार्यक्रमात विद्यार्थ्यांपेक्षा व्यासपीठावरील उपस्थिती अधिक महत्त्वाची ठरत असेल, तर कार्यक्रमाच्या मूळ संकल्पनेचे आत्मपरीक्षण होणे आवश्यक आहे.
मान्यवरांची उपस्थिती चुकीची नाही. मार्गदर्शनासाठी, प्रेरणेसाठी आणि विद्यार्थ्यांचा उत्साह वाढविण्यासाठी मान्यवरांना आमंत्रित करणे स्वाभाविक आहे. परंतु, स्वागत-सत्कार, औपचारिकता आणि व्यासपीठावरील गर्दी यांनाच कार्यक्रमाचे प्रमुख आकर्षण मिळत असेल, तर विद्यार्थ्यांच्या प्रतिभेचा उत्सव नेमका कुठे हरवतो, याचा विचार करावा लागेल.
दुष्काळाच्या पार्श्वभूमीवर खर्चाचे भान कुठे? दुष्काळ ही केवळ हवामानाची परिस्थिती नसते; ती समाजाच्या आर्थिक आणि मानसिक स्वास्थ्याचीही परीक्षा असते. पाण्याची टंचाई, शेतीतील अनिश्चितता, घटलेले उत्पन्न आणि वाढत्या खर्चाचा ताण यामुळे ग्रामीण कुटुंबांचे जीवन अस्थिर होते. अशा वेळी सार्वजनिक संस्था आणि शैक्षणिक व्यवस्थेकडून संवेदनशीलतेची अपेक्षा असणे गैर नाही.
युवकांच्या कलाविकासासाठी खर्च करणे आवश्यकच आहे. परंतु तो खर्च किती, कोणत्या बाबींवर आणि कोणत्या परिणामांसाठी केला जात आहे, हेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. दुष्काळाच्या काळात सांस्कृतिक उपक्रम थांबवावेत, अशी भूमिका घेण्याची गरज नाही; पण परिस्थितीचे भान न ठेवता केवळ भव्यतेला महत्त्व देणाऱ्या आयोजनावर प्रश्न उपस्थित करणे नक्कीच आवश्यक आहे.
महोत्सवासाठी किती निधी मंजूर झाला? प्रत्यक्षात किती खर्च झाला? व्यासपीठ, सजावट, प्रसिद्धी, पाहुणचार आणि अन्य व्यवस्थांवर किती रक्कम खर्च करण्यात आली? विद्यार्थ्यांच्या प्रशिक्षणासाठी, कलासाहित्याकरिता, प्रवासासाठी किंवा त्यांच्या पुढील संधींसाठी किती निधी उपलब्ध झाला? या प्रश्नांची उत्तरे पारदर्शकपणे समोर येणे गरजेचे आहे. कारण, निधी खर्च झाला म्हणजे उद्दिष्ट साध्य झाले, असे मानता येत नाही. खर्चाचा हिशेब हा केवळ आकड्यांचा खेळ नसून त्यातून विद्यार्थ्यांना मिळालेल्या लाभाचे मूल्यमापनही असले पाहिजे.
‘बजेट संपविण्याचा’ सोहळा असल्याचा आभास! शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक उपक्रमांचे मूल्यमापन त्यांच्या भव्यतेवर नव्हे, तर परिणामकारकतेवर व्हायला हवे. कार्यक्रम किती मोठा झाला, व्यासपीठावर किती मान्यवर उपस्थित होते किंवा उद्घाटनासाठी किती प्रसिद्ध व्यक्तीला आमंत्रित करण्यात आले, यापेक्षा किती विद्यार्थ्यांना प्रत्यक्ष संधी मिळाली, किती नवीन कलाकार पुढे आले आणि त्यांच्या कलागुणांना पुढे नेण्यासाठी कोणती व्यवस्था निर्माण झाली, हे अधिक महत्त्वाचे आहे.
‘ज्ञानतीर्थ-२०२६’च्या आयोजनाकडे पाहताना अर्थसंकल्पातील निधी खर्च करण्यावरच भर दिला जात आहे की विद्यार्थ्यांच्या विकासाला प्राधान्य आहे, असा प्रश्न निर्माण होतो. केवळ दृश्य स्वरूपावरून निधी जाणीवपूर्वक खर्च करण्यासाठीच कार्यक्रम आयोजित केला, असा अंतिम निष्कर्ष काढता येणार नाही. त्यासाठी अधिकृत खर्चाची माहिती आणि आर्थिक नोंदी आवश्यक आहेत. तथापि, आयोजनातून असा आभास निर्माण होत असेल, तर त्याचे निरसन करण्याची जबाबदारी आयोजकांचीच आहे. निधी खर्च करण्यासाठी कार्यक्रम नको; तर विद्यार्थ्यांचे भविष्य घडविण्यासाठी निधीचा परिणामकारक वापर हवा. ही भूमिका कोणत्याही शैक्षणिक संस्थेच्या कार्यपद्धतीचा मूलभूत भाग असायला हवी.
भारत गणेशपुरे यांचा संदेश आणि वास्तवातील प्रश्न – सुप्रसिद्ध मराठी अभिनेते भारत गणेशपुरे यांच्या हस्ते महोत्सवाचे उद्घाटन झाले. त्यांनी युवकांना ‘मस्त जगा, मजेत जगा’ असा संदेश देत अभिनय क्षेत्रातील अनुभवांची रंजक मांडणी केली. कुलगुरू डॉ. मनोहर चासकर यांनीही विद्यार्थ्यांनी स्वतःचे भविष्य स्वतः घडविण्याचे आवाहन केले. हे विचार निश्चितच प्रेरणादायी आहेत.
मात्र, विद्यार्थ्यांना भविष्य घडविण्याचा संदेश देणाऱ्या व्यवस्थेने त्यांच्या वर्तमानातील गरजांचाही विचार करायला हवा. विद्यार्थ्यांना दर्जेदार प्रशिक्षण, आवश्यक साधने, आर्थिक अडचणींवर मात करण्यासाठी मदत आणि कला क्षेत्रात पुढे जाण्याच्या संधी उपलब्ध करून देणे, हीदेखील भविष्यनिर्मितीचीच प्रक्रिया आहे. व्यासपीठावरून दिलेले प्रेरणादायी विचार विद्यार्थ्यांच्या आयुष्याला दिशा देऊ शकतात; परंतु त्या विचारांना प्रत्यक्ष कृतीची जोड मिळाली, तरच त्यांचे महत्त्व अधिक वाढते.
भव्यतेपेक्षा गुणवत्ता; औपचारिकतेपेक्षा परिणाम! चार दिवसांच्या या महोत्सवात पोवाडा, गायन, नृत्य, नाट्य, वक्तृत्व, चित्रकला, छायाचित्रण, रांगोळी आणि इतर विविध कलाप्रकारांचा समावेश आहे. या स्पर्धांमधून ग्रामीण आणि शहरी भागांतील अनेक गुणवंत विद्यार्थी पुढे येऊ शकतात. त्यांच्या कलेला प्रोत्साहन मिळणे, त्यांना व्यापक व्यासपीठ उपलब्ध होणे आणि त्यांच्या क्षमतेला योग्य दिशा मिळणे, हेच या महोत्सवाचे खरे यश ठरले पाहिजे.
महोत्सव संपल्यानंतर विद्यार्थ्यांना नेमके काय मिळाले, किती विद्यार्थ्यांच्या कलागुणांना नवी दिशा मिळाली आणि पुढील वाटचालीसाठी कोणती संधी उपलब्ध झाली, याचा आढावा घेतला पाहिजे.
जनतेच्या परिस्थितीचे भान राखणे हीच खरी सामाजिक बांधिलकी! ‘ज्ञानतीर्थ’ या नावातच ज्ञान, विवेक आणि प्रबोधनाचा अर्थ दडलेला आहे. अशा नावाने आयोजित होणाऱ्या महोत्सवाने केवळ सांस्कृतिक रंगत निर्माण करून थांबू नये; तर सामाजिक परिस्थितीचे भान, आर्थिक जबाबदारी आणि सार्वजनिक संसाधनांच्या योग्य वापराचा आदर्शही घालून द्यावा.
दुष्काळाच्या झळा सोसणाऱ्या समाजात युवकांच्या कलागुणांना प्रोत्साहन देणारा कार्यक्रम निश्चितच व्हावा. मात्र, त्या कार्यक्रमाच्या प्रत्येक खर्चामागे स्पष्ट उद्देश आणि प्रत्येक उपक्रमामागे विद्यार्थ्यांच्या विकासाची भूमिका असली पाहिजे.
आज गरज आहे ती महोत्सवाच्या झगमगाटाची नव्हे, तर त्याच्या परिणामांची. व्यासपीठावर किती मान्यवर होते, यापेक्षा व्यासपीठामुळे किती विद्यार्थ्यांना स्वतःची ओळख निर्माण करता आली, हा खरा प्रश्न आहे. अर्थसंकल्पातील किती निधी खर्च झाला, यापेक्षा त्या निधीतून किती गुणवंतांचे भविष्य उजळले, हे महत्त्वाचे आहे.
दुष्काळाच्या काळात जनतेच्या वेदनांकडे दुर्लक्ष करून खर्चाच्या भव्यतेचे प्रदर्शन करणे ही प्रगतीची खूण ठरू शकत नाही. युवक महोत्सवाचा खरा गौरव मान्यवरांच्या गर्दीत नसतो; तो विद्यार्थ्यांच्या कर्तृत्वात असतो. खर्चाच्या आकड्यांत नसतो; तो घडलेल्या प्रतिभेत असतो. आणि उद्घाटनाच्या टाळ्यांत नसतो; तो विद्यार्थ्यांच्या भविष्याला मिळालेल्या नव्या दिशेत असतो. ‘ज्ञानतीर्थ-२०२६’ने या कसोटीवर स्वतःला सिद्ध करावे, हीच अपेक्षा!
लेखक—गोविंद मुंडकर, मो.8329095303
