काही माणसे आपल्या काळात जगतात; काही माणसे आपल्या काळाचा अर्थ लावतात. काही जण घटनांवर प्रतिक्रिया देतात; तर काही जण घटनांच्या मुळाशी जाऊन प्रश्न विचारतात. काहींच्या हातात आंदोलनाचा झेंडा असतो, तर काहींच्या मनात त्या आंदोलनामागील विचाराची मशाल तेवत असते.
गुणवंतराव पाटील हंगरगेकर हे अशाच मोजक्या व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक आहेत. त्यांच्याकडे पाहताना केवळ शेतकरी संघटनेचा नेता म्हणून पाहणे म्हणजे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची व्याप्ती कमी करणे होय. ते शेतकरी प्रश्नांचे भाष्यकार आहेत, कृषी अर्थकारणाचा विचार करणारे चिंतक आहेत, ग्रामीण समाजजीवनातील विसंगती टिपणारे निरीक्षक आहेत आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे शेतकऱ्याला दयेच्या चौकटीतून बाहेर काढून स्वाभिमानाच्या भूमीवर उभे करण्याचा आग्रह धरणारे विचारवंत आहेत.
त्यांच्या सार्वजनिक भूमिकेचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे बदलत्या काळातील कृषी प्रश्नांकडे सतत नव्या नजरेने पाहण्याची त्यांची तयारी. शेतकरी संघटनेच्या अधिकृत नोंदीत त्यांचे अध्यक्ष म्हणून नेतृत्व दिसते; तर अलीकडील कृषी चर्चांमध्ये इथेनॉल, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जनुकीय अभियांत्रिकी, वायदा बाजार आणि शेतकरी-केंद्रित धोरणांसारख्या नव्या विषयांवर त्यांचा सहभाग नोंदला गेला आहे.
हीच बाब त्यांच्या विचारवंतपणाची खरी खूण आहे.प्रश्न विचारणारा माणूस समाजात प्रश्न विचारणारे अनेक असतात; परंतु योग्य प्रश्न विचारणारे फार थोडे असतात. गुणवंत रावांच्या विचारविश्वाची सुरुवात याच प्रश्नातून होते.शेतकरी गरीब का?शेतकरी कर्जबाजारी का? शेतमालाला भाव का नाही? उत्पादन करणाऱ्यालाच आपल्या उत्पादनाची किंमत ठरविण्याची ताकद का नाही? शेती करणारा माणूस जोखीम घेतो, पण नफ्याच्या वाटपात त्याचा हिस्सा कमी का? सरकार शेतकऱ्याला मदत करते, पण त्याला स्वतंत्रपणे उभे करण्यासाठी बाजारपेठ का देत नाही?
हे प्रश्न वरवर साधे वाटतात. पण त्यांची उत्तरे शोधताना संपूर्ण कृषी अर्थव्यवस्था, बाजारव्यवस्था, सरकारी धोरणे आणि ग्रामीण समाजरचना तपासावी लागते. गुणवंतरावांची वैशिष्ट्यपूर्ण शैली अशी की ते प्रश्नाला केवळ भावनेचा रंग देत नाहीत; त्याच्या मुळाशी जाण्याचा प्रयत्न करतात.म्हणूनच त्यांच्या विचारांमध्ये आक्रोशापेक्षा विश्लेषण, घोषणेपेक्षा तर्क आणि भावनिक आवाहनापेक्षा प्रश्नांची धार जाणवते.
शेतकरी : सहानुभूतीचा विषय नव्हे, स्वाभिमानाचा विषय
भारतीय समाजात शेतकऱ्याबद्दल अपार सहानुभूती आहे.
शेतकरी कष्ट करतो. हे आपण म्हणतो. तो अन्नदाता आहे—हे आपण म्हणतो. त्याच्यावर संकट आले की आपण हळहळतो.
पण गुणवंतरावांचा विचार इथे एक पाऊल पुढे जातो.
ते विचारतात… “शेतकऱ्याला कायम सहानुभूतीची गरज का पडावी?” ज्याच्या श्रमावर संपूर्ण समाज उभा आहे, त्याला सतत मदतीची अपेक्षा असलेला घटक बनविणे हीच तर व्यवस्थेची विसंगती नाही का?
शेतकऱ्याला दया नको.
त्याला निर्णयक्षमता हवी.
त्याला अनुदानाची सवय नको.
त्याला उत्पादनाला योग्य मूल्य हवे.
त्याला संरक्षणाच्या नावाखाली बंदिस्त बाजारपेठ नको. त्याला संधींची खुली दारे हवीत.
या दृष्टिकोनामुळे गुणवंतरावांचा शेतकरी हा केवळ ‘अन्नदाता’ राहत नाही; तो अर्थव्यवस्थेचा सक्रिय भागीदार बनतो. त्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू : स्वातंत्र्य गुणवंतराव पाटील यांच्या विचारांचे एक शब्दात वर्णन करायचे झाले तर तो शब्द आहे स्वातंत्र्य.
शेतकऱ्याला काय पिकवायचे, कसे पिकवायचे, कोणते तंत्रज्ञान वापरायचे, कोणत्या बाजारपेठेत विकायचे, कोणत्या प्रक्रियेतून मूल्यवर्धन करायचे—या निर्णयांमध्ये त्याचा आवाज असला पाहिजे.कारण शेतीचा सर्वांत मोठा तज्ज्ञ तोच असतो जो त्या जमिनीवर उभा राहून ऋतूंची अनिश्चितता, बाजाराची चढ-उतार आणि उत्पादनाची जोखीम स्वतःच्या अंगावर घेतो.
धोरणनिर्माते आवश्यक आहेत; तज्ज्ञ आवश्यक आहेत; शास्त्रज्ञ आवश्यक आहेत; पण शेतकऱ्याला वगळून शेतीचे भविष्य ठरविणे ही मूलभूत चूक आहे, अशी त्यांच्या विचारांची दिशा आहे. बाजारपेठेकडे पाहण्याची वेगळी दृष्टी शेतकऱ्याच्या चर्चेत ‘बाजारपेठ’ हा शब्द अनेकदा संशयाने उच्चारला जातो.गुणवंतरावांची दृष्टी मात्र वेगळी आहे. बाजारपेठ ही शेतकऱ्याची शत्रू नाही; शेतकऱ्याला बाजारपेठेत समान संधी मिळत नाही, ही समस्या आहे.
हा फरक अत्यंत महत्त्वाचा आहे.शेतकरी आपल्या मालाची किंमत ठरविणाऱ्या प्रक्रियेपासून दूर असेल, तर त्याचे उत्पादन कितीही असले तरी त्याची आर्थिक ताकद वाढणार नाही. म्हणून शेतकऱ्याच्या हातात उत्पादनाबरोबरच व्यापाराचे ज्ञान, बाजाराचे आकलन आणि निर्णयाचे स्वातंत्र्य आले पाहिजे.वायदा बाजारासारख्या तुलनेने गुंतागुंतीच्या विषयावर शेतकरी संघटनेच्या चर्चांमध्ये त्यांचा सहभागही याच व्यापक विचारसरणीचा भाग म्हणून पाहता येत. आधुनिकतेला कवटाळणारा ग्रामीण विचारवंत गुणवंतरावांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वांत आकर्षक पैलूंपैकी एक म्हणजे परंपरेवर प्रेम असले तरी विचारांमध्ये अडगळ नाही.
मातीशी नाते असलेला माणूस आधुनिक तंत्रज्ञानाचा विरोधक असायलाच हवा, अशी एक रूढ प्रतिमा आहे.
गुणवंतराव त्या चौकटीत बसत नाहीत. कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जनुकीय अभियांत्रिकी, इथेनॉल, आधुनिक कृषी व्यापार आणि तंत्रज्ञान यांसारख्या विषयांवर चर्चा करणारा त्यांचा दृष्टिकोन सांगतो की ते शेतीकडे केवळ भूतकाळाच्या आठवणींमधून पाहत नाहीत.त्यांना उद्याची शेती समजून घ्यायची आहे.यातच विचारवंतपणाचे मोठेपण आहे.
जो माणूस फक्त आपल्या काळातील प्रश्नांवर बोलतो तो कार्यकर्ता असतो; पण जो पुढच्या काळात कोणते प्रश्न निर्माण होणार आहेत, याचा विचार करतो तो चिंतक असतो.
बदलत्या काळाशी संवाद, काळ कधीच एका जागी थांबत नाही. काल शेतकऱ्याचा प्रश्न बैलजोडी, पाऊस आणि बाजारभावाभोवती फिरत होता. आज त्यात हवामान बदल, जैवतंत्रज्ञान, डिजिटल शेती, ड्रोन, AI, प्रक्रिया उद्योग, निर्यात, जागतिक बाजारपेठ आणि वित्तीय साधने यांची भर पडली आहे.
उद्याचा शेतकरी कदाचित जमिनीवर ट्रॅक्टर चालवेल आणि त्याच वेळी मोबाईलवर जागतिक बाजाराचे व्यवहार पाहील.या बदलाला घाबरण्याऐवजी त्याला समजून घेणे गरजेचे आहे. गुणवंतरावांच्या विचारात ही बदल स्वीकारण्याची बौद्धिक तयारी जाणवते. परंतु बदल स्वीकारताना मूलभूत प्रश्न विसरायचा नाही.या बदलाचा लाभ शेवटी शेतकऱ्याला किती? तंत्रज्ञान येईल, उद्योग येतील, गुंतवणूक येईल, बाजारपेठा विस्तारतील; पण त्या सर्व प्रक्रियेत शेतकरी जर पुन्हा कच्चा माल पुरविणारा आणि कमी मूल्य घेणारा घटक राहिला, तर विकास अपूर्णच राहणार.हा त्यांच्या विचाराचा गाभा आहे.
शेतकरी चळवळ म्हणजे केवळ आंदोलन नव्हे – शेतकरी चळवळ म्हटली की डोळ्यासमोर मोर्चा, घोषणा, रास्ता रोको, निवेदन आणि आंदोलन येते.परंतु गुणवंतरावांच्या व्यक्तिमत्त्वाकडे विचारवंत म्हणून पाहिले तर शेतकरी चळवळीची त्यांची व्याख्या अधिक व्यापक वाटते. चळवळ म्हणजे,जागृती. चळवळ म्हणजे,प्रश्न विचारण्याची हिंमत. चळवळ धोरण समजून घेण्याची बुद्धिमत्ता. चळवळ म्हणजे स्वतःच्या हक्काची जाणीव. आणि चळवळ म्हणजे आपल्या भवितव्याचा निर्णय स्वतः घेण्याची मानसिक तयारी. यामुळे त्यांच्या विचारांचा प्रभाव आंदोलनाच्या गर्दीपेक्षा अधिक खोलवर जाणारा आहे. विचारांशी असहमती असू शकते; पण विचार करण्याची पद्धत महत्त्वाची ज्येष्ठ विचारवंताचे महत्त्व त्याच्या प्रत्येक मताशी सर्वांनी सहमत असण्यात नसते.
खरे विचारवंत समाजाला अस्वस्थ करतात. ते प्रचलित समजुतींना प्रश्न विचारतात. ते बहुमताच्या भावनेपेक्षा तर्काला महत्त्व देतात. गुणवंतरावांच्या सार्वजनिक भूमिकांकडे पाहताना हे वैशिष्ट्य जाणवते. कृषी धोरण असो, बाजारपेठ असो, तंत्रज्ञान असो किंवा वायदा बाजार,ते एखाद्या विषयाकडे केवळ त्याच्या लोकप्रिय प्रतिमेने पाहत नाहीत; “याचा शेतकऱ्याला प्रत्यक्ष फायदा काय?” हा कसोटीचा प्रश्न त्यांच्या विचारात महत्त्वाचा दिसतो. हीच विचारांची शिस्त त्यांना वेगळे करते. माणूस बदलतो; विचारांची मुळे खोल जातात दीर्घ सार्वजनिक जीवनात अनेक भूमिका येतात. कधी नेतृत्व करावे लागते. कधी संघर्ष करावा लागतो. कधी स्वतःची भूमिका स्पष्टपणे मांडावी लागते. कधी विरोध सहन करावा लागतो. कधी आपल्याच विचारांचे पुनर्मूल्यांकन करावे लागते. पण इतक्या प्रदीर्घ प्रवासातही शेतकरी हा केंद्रबिंदू कायम राहणे, ही गुणवंतरावांच्या व्यक्तिमत्त्वाची मोठी जमेची बाजू आहे.
पद येतात आणि जातात. संघटना बदलतात. राजकीय समीकरणे बदलतात. सरकारे बदलतात.
कायदे बदलतात. परंतु शेतकऱ्याच्या स्वाभिमानाचा प्रश्न बदलत नाही. याच स्थिर केंद्राभोवती त्यांच्या विचारांचा प्रवास फिरताना दिसतो. एका ज्येष्ठ विचारवंताचे मोल
आज सार्वजनिक जीवनात आवाजांची कमतरता नाही. प्रत्येकाकडे मत आहे. प्रत्येकाकडे प्रतिक्रिया आहे. प्रत्येकाकडे व्यासपीठ आहे. परंतु विचार आणि प्रतिक्रिया यांमध्ये अंतर असते. प्रतिक्रिया क्षणाची असते. विचार काळाचा असतो.
प्रतिक्रिया परिस्थितीवर अवलंबून असते. विचार परिस्थितीचे विश्लेषण करतो. प्रतिक्रिया गर्दीला उद्देशून असते. विचार पुढच्या पिढीला उद्देशून असतो. गुणवंतराव पाटील हंगरगेकर यांचे महत्त्व याच ठिकाणी आहे. त्यांचा प्रवास केवळ आंदोलनांच्या आठवणींचा नाही; तो शेतकरी प्रश्नाकडे बघण्याच्या एका स्वतंत्र बौद्धिक दृष्टिकोनाचा प्रवास आहे. आजच्या तरुण शेतकऱ्याला त्यांचा विचार काय सांगतो?
आजचा तरुण शेतकरी पूर्वीपेक्षा अधिक माहितीपूर्ण आहे.
त्याच्या हातात मोबाईल आहे.
त्याला बाजारभाव माहीत असतात.
तो जगभरातील शेती पाहतो.
तो नवीन तंत्रज्ञान स्वीकारतो.
तो निर्यातीबद्दल विचार करतो.
तो प्रक्रिया उद्योगाचा विचार करतो.
तो शेतीकडे व्यवसाय म्हणून पाहू लागला आहे.
अशा पिढीसमोर गुणवंतरावांचा विचार आणखी अर्थपूर्ण ठरतो.
शेती ही केवळ परंपरा नाही; ती अर्थव्यवस्था आहे.
शेतकरी हा केवळ उत्पादक नाही; तो उद्योजक होऊ शकतो.
माती ही केवळ जमीन नाही; ती भांडवल आहे.
तंत्रज्ञान हे केवळ साधन नाही; ते स्पर्धात्मक ताकद आहे.
आणि
स्वातंत्र्य म्हणजे केवळ राजकीय स्वातंत्र्य नाही; आर्थिक निर्णयक्षमताही स्वातंत्र्याचाच भाग आहे.
हंगरग्यापासून विचारविश्वापर्यंत – गुणवंतराव पाटील हंगरगेकर यांना समजून घेण्यासाठी त्यांच्या गावापासून सुरुवात करावी लागते; पण त्यांना तिथेच थांबवता येत नाही. हंगरग्याची माती त्यांच्या पायाखाली आहे; पण त्यांचा विचार महाराष्ट्राच्या शेतापलीकडे जातो. तो बाजारपेठेपर्यंत जातो. तो धोरणनिर्मितीपर्यंत जातो.तो विज्ञान आणि तंत्रज्ञानापर्यंत जातो. तो ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या भवितव्यापर्यंत जातो. आणि शेवटी एका साध्या पण मूलभूत प्रश्नापाशी येऊन थांबतो.
“ज्याच्या कष्टावर समाज जगतो, त्या शेतकऱ्याला स्वतःच्या भविष्याचा निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य आपण खरोखर दिले आहे का?” हा प्रश्नच गुणवंतराव पाटील हंगरगेकर यांच्या विचार विश्वाची खरी ओळख आहे.
विचारांची मशाल – माणसे काळाच्या पडद्याआड जातात; पण विचार टिकून राहतात. काही व्यक्तींचे महत्त्व त्यांच्या पदामुळे असते. काहींचे त्यांच्या लोकप्रियतेमुळे. काहींचे त्यांच्या संपत्तीमुळे. पण काही माणसे अशी असतात की त्यांनी समाजाला विचार करायला भाग पाडले म्हणून त्यांचे महत्त्व टिकून राहते.गुणवंतराव पाटील हंगरगेकर हे अशाच परंपरेतील नाव आहे. त्यांच्या विचारांत शेतकऱ्याच्या हातावरील घट्ट्यांची जाणीव आहे; बाजारपेठेच्या गणिताचे भान आहे; तंत्रज्ञानाच्या भविष्यातील शक्यतांची ओळख आहे आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे शेतकऱ्याच्या स्वाभिमानावर असलेला अढळ विश्वास आहे. म्हणून त्यांच्याकडे केवळ शेतकरी नेते म्हणून पाहणे अपुरे आहे. ते शेतकरी प्रश्नांना भावनेपासून विचाराकडे, आंदोलनापासून धोरणाकडे आणि वर्तमानापासून भविष्याकडे नेणारे ज्येष्ठ विचारवंत आहेत.
त्यांच्या विचारांची मशाल एका व्यक्तीच्या हातात असली तरी तिचा प्रकाश एका पिढीपुरता मर्यादित नाही.
तो प्रकाश त्या प्रत्येक शेतकऱ्याच्या डोळ्यांत पोहोचतो, जो आपल्या घामाची किंमत मागताना मान खाली घालत नाही. आणि कदाचित म्हणूनच गुणवंतराव पाटील हंगरगेकर यांच्या विचारांचा सर्वांत सुंदर अर्थ एका वाक्यात सांगता येईल. “शेतकऱ्याला जगविण्याची नव्हे, तर त्याला स्वतःच्या बळावर जगण्याची ताकद देणारी व्यवस्था निर्माण झाली पाहिजे.”ही केवळ भूमिका नाही. हा एक विचार आहे. आणि विचार जिवंत असेल, तर चळवळ कधीच मरत नाही.
लेखक – गोविंद मुंडकर, मोबाईल 8329095303
